|
سنتور
یکی از
سازهای
موسیقی ایرانی است. فرهنگ دهخدا سنتور
را اینگونه تعریف کرده است[۱]:
« از سازهای
ایرانی به شکل
ذوزنقه که دارای سیمهای بسیاری است و
به وسیله دو
مضراب چوبی نواخته میشود.»
پیشینه
سنتور بر پایهٔ شواهد و قراین یکی از کهنترین
سازهای منطقه به شمار میرود. کهنترین اثری که از
این ساز بر جا مانده، از سنگتراشیهای
آشور و
بابلیان[نیازمند
منبع] (۵۵۹ قبل از میلاد)
است. در این سنگتراشیها، صف تشریفاتی که به
افتخار
آشور بانیپال بر پا شده مجسم گردیده و
سازی که شباهت زیادی به سنتور امروزی دارد، در
میان آن صف دیده میشود.
ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (مرگ به
سال ۳۴۶ ه.ق)
گذشته نگار نامدار و نویسنده کتاب
مروجالذهب در شرح اوضاع موسیقی در
زمان
ساسانیان، هنگام نام بردن از سازهای
متداول موسیقی ساسانی، واژه سنتور (سنطور) را ذکر
میکند. در کتب قدیم و تألیفات
ابونصر فارابی و
ابن سینا نیز نام سنتور چند بار ذکر
شدهاست.
عبدالقادر مراغهای ساز یاطوفان را
معرفی کرد که شبیه سنتور امروزی بود با این تفاوت
که برای هر صدا فقط یک تار میبستند و با جابجا
کردن
خرکها، آن را کوک میکردند.
نام سنتور در اشعار
منوچهری نیز آمدهاست:
|
کبک ناقوسزن و شارک سنتورزَن است |
|
فاخته نایزَن و بربط شده تنبور
زنان |
سنتور، سازی کاملاً
ایرانی است که برخی ساخت آن را به
ابونصر فارابی نسبت میدهند که مانند
بربط، ساز دیگر ایرانی بعدها به خارج
بردهشد.[نیازمند
منبع]
برخی پژوهشگران بر این باورند که سنتور در
زمانهای بسیار دور از ایران به دیگر کشورهای
آسیایی رفتهاست، چنان که امروزه نیز گونههای
مشابه این ساز در
عراق،
ترکیه،
سوریه،
مصر،
پاکستان،
هند،
تاجیکستان،
چین،
ویتنام،
کره،
اوکراین و دیگر کشورهای
آسیای میانه و نیز در
یونان نواخته میشود.
بر پایهٔ اسناد و مدارک، نگارگریها و مینیاتورهای
سدههای پیش، آنچه که ما امروزه به عنوان سنتور در
اختیار داریم در واقع سنتوری است که از نزدیک به
یکصد و پنجاه سال پیش (زمان
قاجار) با شکل و شمایل کنونی خود در
اختیار هنرمندان این مرز و بوم قرار دارد. چنان که
سنتورهای
محمدصادق خان (که نخستین نمونه صوتی
ساز سنتور به جا مانده از دوران
قاجار متعلق به وی میباشد)،
حبیب سماع حضور و
حبیب سماعی، در ابعاد، شمار خرک و
چگونگی ساخت، بسیار نزدیک به سنتور امروزی است.
بررسی تاریخ گردش و تحول ساز سنتور نشان میدهد که
این ساز طیف گستردهای از سبکها و مکاتب گوناگون
را در سدهٔ کنونی به خود اختصاص داده، به گونهای
که پس از یک بررسی اجمالی، میتوان اذعان داشت
حداقل ۱۵ سبک و مکتب گوناگون و فعال در این عرصه
شهره خاص و عاماند.[نیازمند
منبع]
تنوع و جوراجوری چشمگیر مکاتب و سبکها باعث تنوع
در صدادهی ساز، تکنیک نوازندگی و چگونگی آهنگسازی
و نغمهپردازی در سطوح گوناگون بودهاست.
سنتور، یا آنچنان که
استاد ابوالحسن خان صبا گاه مینوشت:
سنطور، در سالهای پایانی عصر
قاجار، سازی تقریباً فراموش شده و رو
به نابودی بود. سازهای اصلی،
تار،
تنبک و
کمانچه بودند و دوره قاجار، در واقع
«عصر تار» بود. تعداد کمی سنتور مینواختند و
تعداد کمتری نیز سنتور میساختند و میآموختند.[۲]
گسترش در جهان
با اتکا به قدمت آثار کشف شده گمان این است که این
ساز از قلمرو ایران به کشورهای دیگر راه یافته و
نامهای مختلفی پیدا کردهاست. سنتور با اندک
تفاوتی در شکل ظاهر و با نامهای مختلف در شرق و
غرب عالم وجود دارد. این ساز را در کشور
چین
یان کین، در
اروپای شرقی
دالسی مر، در
انگلستان
باتر فلایها، در
آلمان و
اتریش
مک پر،در
هندوستان سنتور، در
کامبوج
فی و در
آمریکا
زیتر مینامند که هر کدام دارای وجه
تشابهاتی هستند. ساز سنتور در تعدادی از کشورها
مانند
ارمنستان و
گرجستان نیز رایج هست. همچنین سنتورهای
عراقی –هندی- مصری و ترکی که بعضی از آنها حدود
۳۶۰ سیم دارند.
ساختار ساز
این ساز از جعبهای ذوزنقهای شکل تشکیل شده که
اضلاع آن عبارتاند از: بلندترین ضلع، نزدیک به
نوازنده و کوتاهترین ضلع و موازی با ضلع قبلی و
دور از
نوازنده و دو ضلع جانبی با طول برابر
که دو ضلع قبلی را به طور مورب قطع میکند. ارتفاع
سطوح جانبی ۸ تا ۱۰ سانتیمتر است.
جعبه سنتور مجوف است و تمام سطوح جعبه چوبی است.
بر روی سطوح فوقانی دو ردیف (معمولاً ۹تایی)خرک
چوبی قرار دارد؛ ردیف راست نزدیکتر به کناره راست
ساز است و ردیف چپ کمی بیشتر با کناره چپ فاصله
دارد (فاصله بین هر خرک ردیف چپ تا کناره چپ را «پشت
خرک» مینامند). از روی هر خرک چهار
رشته سیم
همکوک عبور میکند ولی هر سیم به
گوشی معینی پیچیده میشود. گوشیها در
سطح جانبی راست کنار گذاشته شدهاند. سیمهای
سنتور به دو دسته «سفید» (زیر) و «زرد» (بم) تقسیم
میشوند. دسته سیمهای سفید بر روی خرکهای ردیف
چپ و سیمهای زرد بر روی خرکهای ردیف راست به
تناوب قرار گرفتهاند. طول قسمت جلوی خرک در
سیمهای سفید دو برابر طول آن در قسمت پشت خرک است
و میتوان در پشت خرک نیز از سیمهای سفید استفاده
کرد (صدای آن به نسبت عکس طول، یک
اکتاو نسبت به صدای قسمت جلوی خرک
بالاتر است). همچنین هر سیم زرد، یک اکتاو بمتر
از سیم سفید بلافاصله بعد از آن صدا میدهد.
گذشته و امروز
ساز سنتور پیشتر با ۱۲ وتر سیم بم و ۱۲ وتر سیم
زیر ساخته میشد و
سنتور ۱۲ خرکی نامیده میشد. امروزه
سنتور ۱۰ خرک و سنتور ۱۱ خرک و
سنتور «لا کوک» نیز ساخته میشود.
سنتور ۱۱ خرک،
سنتور چپ کوک نامیده میشود. در واقع
هر خرکی که به سنتور اضافه میشود صدای ساز یک
پرده بمتر میگردد.
سنتور ۹ خرک رایجترین نوع سنتور است
که
سنتور «سُل کوک» نامیده میشود و
نتهای
ردیف بر اساس آن نوشته شدهاند. در
سنتور ۹ خرک، چنانچه بر اساس راست کوک تنظیم شود،
به ترتیب سیمها از پایین بر مبنای می-فا-سل کوک
میشوند و برای اجرای گروهی و ارکستر مناسب است.
ساز سنتور برای استفاده در ارکستر دارای نقایصی
است که برای رفع آنها چندی است دو نوع سنتور یکی
کروماتیک با افزایش ۷ خرک به خرکهای معمولی و
دیگری
سنتور باس با صدای بم ساخته شدهاند.
سنتور کروماتیک و سنتور کروماتیک بم
به منظور تکمیل
فواصل کروماتیک بین اصوات و نیز به قصد
تأمین اصوات بم، در حدود بیست سال اخیر دو نوع
سنتور با تعداد زیادتر خرک ساخته شدهاند.
سنتور کروماتیک با همان
میدان صدای سنتور معمولی ولی دارای
خرکها و اصوات کروماتیک بیشتر است. میدان صدای
سنتور کروماتیک بم یک فاصله پنجم بمتر
از سنتور کروماتیک است و وسعت آن سه اکتاو و نیم
است. در دو نوع سنتور کروماتیک، هر صوت توسط سه
رشته سیم همکوک حاصل میشود. به عبارت دیگر روی
هر خرک سه سیم تکیه کردهاست. از هر دو سنتور
کروماتیک و کروماتیک بم در حال حاضر تنها
استفادههای همنوازی میشود.
نوازندگی سنتور
نوازندگی سنتور بوسیله دو چوب نازک که به آنها «مضراب»
گفته میشود، انجام میشود. مضرابها در گذشته
بدون
نمد بودند ولی اکنون بیشتر به
مضرابها نمد میچسبانند که خود باعث لطیفتر شدن
صدای سنتور میشود. در اکثر اوقات، نوازنده باید
با هر یک از مضرابها، نت متفاوتی را اجرا کند (به
ویژه در برخی از چهارمضرابها که بیشتر پایه قطعه
با دست چپ و ملودی با دست راست اجرا میشود). به
همین دلیل نوازندگی این ساز علاوه بر چابکی
دستها، به تمرکز ذهن نیز نیاز دارد که تنها با
تمرین فراوان بدست میآید.
سنتور سازی است که اگر نوازنده بر آن چیره شود،
میتواند بوسیله آن کارهای زیبا و ماندگاری
بیافریند. این ساز به خوبی توانایی
تکنوازی و
همنوازی را دارا میباشد.
برابر نیمهٔ عمر تمرین سنتورنوازان، به
کوک کردن آن میگذرد. چون ضربههای
مداوم
مضراب روی سیمها و تاثیر گذاری رطوبت
و حرارت روی چوب و سیمها کوک را به هم میزند و
۷۲ سیم باید مرتب کوک یا هم خوان شود، از این رو
سنتور، سازی شناخته میشود که همراه با زیبایی،
بسیاری از عوارض طبیعی میتواند روی صدا و کوک آن
تاثیر بگذارد و حتی نوازندههای کارکشته را برای
یک کوک دلخواه ناکام میگذارد. 
سنتور یکی از قدیمی ترین وکامل ترین ساز های
ایرانی است. این ساز به صورت جعبه ای مجوف از جنس
چوب که به شکل ذوزنقه متساوی الساقین می باشد
ساخته شده و در شکل معمول خود برصحنه رویی آن دو
دسته خرک 9 تایی قرار دارد که از روی هر خرک چهار
رشته سیم می گذرد که به صورت هم صدا کوک می شوند .
این ساز به وسیله 2 عدد مضراب چوبی نواخته می شود
.
واژه سنتور در اصل کلمه ای است آرامی که ریشه در
فرهنگ و زبان سانسکریت دارد .(زبان پیشیان
ایرانیان) این واژه از دو بخش تشکیل شده است : سان
و تور
سان به معنی صد که در فرهنگهای کهن نماد تعداد
زیاد می باشد.
تور به معنای همان تار یا رشته سیم .
بنابراین واژه سنتور به معنی صد تار می باشد یعنی
سازی که بیشترین تار روی ان کشیده شده است
ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (متوفی به سال 346-
ه. ق) مورخ مشهور ونوینده کتاب (مروج الذهب) در
شرح اوضاع موسیقی در زمان ساسانیان هنگام نام بردن
از آلات موسیقی متداول آن زمان واژه سنتور (سنطور
) را می آورد و سابقه این ساز را حداقل به دوران
ساسانیان می رساند. در کتابهای قدیم و تالیفات
ابونصر فارابی و ابن سینا نیز نام «سنتور»
چندین بار آورده شده .
سنتور که بدون شک یکی از ساز های قدیمی مشرق زمین
است تصویر آنرا می توان از زمان آشوریها و بابلیها
در حجاریها و نقاشیهایی که بر روی دیوار یا سنگها
ترسیم شده است مشاهده نمود. اکنون که این ساز
احتمالا حدود یک قرن ونیم است که در ایران دوباره
رواج پیدا کرده است سبکهای محکم و در عین حال ظریف
وحساس استادان بزرگی را چون محمد صادق خان سماع
حظور، حبیب سماعی ، ابوالحسن صبا ونور علی خان
برومند را پیوسته در طنین خود برای ما محفوظ می
دارد .
سنتور در فرهنگ هاي ديگر:
همانطور که گفته شد شواهد ومدارک همه دلالت بر این
دارند که سنتورساز اصیل ایرانی است و چون طلوعی از
مشرق دمیده و در غرب به سرخی گرائیده است و همچنین
محققین ثابت کرده اند که این ساز از ایران به سایر
کشورها برده شده و در هر کشوری بنا به نیازهای
فرهنگی آن ملت تغیرات در آن پدید امده است .
حتا در خود ایران معاصر هم در مواردی به غیر از
اجراهای ردیف نوازی تغییراتی در آن صورت گرفته است
مانند سنتور کروماتیک، سنتور دو طرفه و غیره ...
در عراق، مصر، هند، چین و در بسیاری از کشورهای
اروپای شرقی سنتور را با شکلهای مختلف تغییرات
متنوع وشیوه های گوناگون در نوازندگی مشاهده می
کنیم.
در متون انگلیسی سنتورها را با نام « دالسیمر»(dulcimer)
، کشورهای اروپای شرقی با نامهای سیمبال
(سیمبالوم) وچمبالوم
( cimbalom- zimblum)
و در چین با نام «یانگ کین»
( Yank – kin)
و در آلمان به نام « هک پرت»
(Hekperrt)
و ردر عربی با نامهای « سنطور » و «سنطیر» و در
برخی مکانهای دیگر به «پسالتری»
( psaitry)
نامیده شده و معروف است .
کلاویکورد، هاریسیکورد، کلاوسن و بالاخره پیانو
clavier- pianofoter
هم شکل تغییر یافته همین ساز قدیمی است .
جايگاه سنتوردربين سازهاي ديگر:
به طور کلی درتقسیم بندی های قدیم سازهای موسیقی
به سه نوع زهی، بادی وکوبه ای شده اند چنانکه
سازهای زهی را کاملا « ذوات الاوتار» ساز های بادی
را «ذوات النفح» و سازهای کوبه ای را « طاسات » و
«کاسات» نامیده اند .
البته همانطور که ذکر شد این تقسیم بند به صورت
کلی است واگر سازهای موسیقی با دقت بیشتری طبقه
بندی کنیم می توانیم آنها را به پنج دسته تقسیم
نمائیم:
1- آلات ذوات الاوتار مطلقات – سازهایی که سیمهای
ان مطلق وازاد است .
2- آلات ذوات الاوتار مفید است– سازهایی که سیم
های آن در قید انگشتان باشد .
3- آلات ذوات الاوتار مجرورات– سازهایی که صدا دهی
آن با کشیدن آرشه روی سیم به وجود می آید.
4- آلات ذوات النفح– سازهایی که صدای آن از دمیدن
با دهان تولد می شود .
5- کاسات و طاسات و الواح– کاسه های مسی و یا هر
چه که پهن باشد .
هم چنانکه از مقام های بی شمار تنها گروهی اندک
شایسته انتخاب برای موسیقی دستگاهی می شوند از
سازهای گوناگون نیز تنها تعدادی اندک مناسب فضای
موسیقی ردیف دستگاهی دانسته و آنها را برای اجرای
موسیقی ردیف با ویژگی های ان به کار گرفته اند .
سرانجام ایرانیان برای اجرای موسیقی ردیف چنین
سازه هایی را برگزیدند:
تار و سه تار را برای آلات ذوات الاوتار مقیدات
شامل: عود قدیم،عود کامل، طرب، شش تار، طرب رود،
طنبور شروانیان ، طنبور ترکی، روح افزای، قوپوز ،
نای طنبور، رباب، رودخانی، یک تای، ترنتای تخته
العود، شدرغو، اولوق کوک، پیپا، شهرود .
سنتور را برای آلات ذوات الاوتار مطلقات، مانند :
مغنی، چنگ، ایرکی، قانون، ضج، یاتوغان
کمانچه را برای آلات ذوات الاوتار مجرورات ،مانند
:
کمانچه، غژک، رباب
نی را برای آلات ذات النفخ مانند : نای سفید،زمر،
نای بلبلان، نای، سرنا، سیه نای، جارو، بورغو،
نفیر و باق، و همچنین برای سازهای بادی آزاد بدون
سوراخ بر روی بدنه آن مانند : جچیق و ارغنون.
سنتور سل کوک :
سنتور باستانی دارای 12 وتر بوده که با زیر و بم
آن شامل 24 وتر شده است و این همان تعداد وترهای
سازهای ذوات الاوتار مطلقات می باشد که چنگ ومنحنی
از آن جمله است و عبدالقادر مراغی در مقاصد الحان
از آن نام می برد .
اما سنتور امروزین دارای 9وتر (خرک ) است که با
زیر و بم آن شامل 18 وتر می شود و با استفاده از
پشت خرک های سیم های سفید تعداد وترهای آن به 27
می رسد که در اجرای موسیقی 24 وَتَر آن مورد
استفاده قرار می گیرد. هر وتر سنتور چهار سیم دارد
که هم صدا كوك می شوند تعداد سیم ها در سنتور به
72 تار می رسد .
در یک بُعد ذی الکل ( هنگام ) هفت فاصله از نغمات
ملایم را برای دستگاه یا آواز موزد نظر انتخاب
کرده وکوک می کنند.
برای قرار گرفتن خرک های سفید طول وتر را به سه
تقسیم می کنند که نهایت سوم آن بعد ذی الکل یا
هنگام طرف دیگر وتر می شود در نتیجه در سنتور برای
هر نغمه، بعد دو هنگام را می توان مشاهده نمود.
اگر بُعد وترهای نغمات را هم به آن اضافه نمائیم
وسعت دامنه سنتور به 6 دانک می رسد که دانک ششم آن
در اجرای موسیقی ردیف مورد استفاده قرار نمی گیرد
.
در سنتور سل کوک 9 خرک هر گاه سیمهای خرک اول را «
می»
(E)
کوک کرده باشبم ، خرک سوم صدای «سل»
(G)
را خواهد داد. از آنجا که دستگاه شور به اصطلاح
«مادر» دستگاه های دیگر ردیف موسیقی ماست. و دیگر
نغمات با آن سنجیده می شوند و نیز از آن رو که خرک
سوم در این سنتور (سل
G
) مناسب ترین خرک برای نمایان «شور » است این نوع
سنتور را برای اجرای اصیل موسیقی ردیف مناسب
دانسته اند .هنگام اجرای شور ، همانطور که معمول
کوک سنتور است ردیف خرک های سیم سفید با ردیف خرک
های سیم زرد هم صدا می شوند و تنها ممکن است یک
خرک انها برای اجرای کردبیات و شهناز با یکدیگر
اختلاف داشته باشند که با مختصر تغیر حرکت جای خرک
( در رده سیمهای سفید ) درست می شود و سامان می
یابد . باید در نظرداشت که کوک سیمهای پوزیسیون
زردها همواره ثابت و بر پایه شور است چرا که شور
ما در دستگاه ها و اصلی ترین آنها است و فرود همه
دستگاه ها و آوازه ها به شور است و به عنوان مبنا
و پایه، همیشه مورد استفاده و در مقام گردانی های
معمول، مورد بهره برداری است (بخصوص هنگام نواختن
دلکش ماهور یا اصفحان و همایون ) .
اگر نحوه کوک سنتور بر پایه نظام فواصل موسیقی
ردیف اصیل باشد ، تغییر مقام از دانگهای مختلف به
یکدیگر بسیار آسان بوده و تنها با جابجا کردن
مختصر یکی دو خرک و یا در نهایت تغییر جزئی کوک
سیمهای مربوط به آنها انجام می شود .
سنتور با کمک کلیدی آهنین که نه کلید کوک نام دارد
کوک می شود ومانند تمام سازهای زهی به وسیله کشش
سیم انجام می گیرد. قطر سیم ها معمولا 40- 38
میکرون است برای قسمت راست سنتور از سیم های
فولادی زرد رنگ و برای قسمت سمت چپ از سیم های
سفید فولادی استفاده می شود .مقدار کشش نسبتا زیاد
است زیرا اگر سیم ها به اصطلاح سل باشند هنگام
مضراب زدن صدای را یاجاد نمی کنند به عنوان مثال
اگر طول وتر خرک سوم سنتور در قسمت راست (زیر و بم
) از سیطانک تا خرک 60 سانتمتر باشد وهمچنین قسمت
وسط ( زیرو بم ) 46 سانتیمتر باشد به ترتیب فرکانس
192 (معادل
SO12
) برای قسمت بم فرکانس 384 و معادل (
SO13
) برای قسمت زیر مناسب است .
نحوه کوک کردن سنتور در شیوه های ردیف نوازی
براساس چهارم ها ( ابعاد ذی الاربع ) و هنگام (
ابعاد ذی الکل ) است ، بدین صورت که خرک سوم سنتور
( وسط در یک سوم طول وتر قرار می گیرد به طوری که
پشت خرک بعد از ذی الکل ( هنگام یا اکتاو ) را به
وجود می آورد پس با مقدار مناسب کشش وتر خرک سوم ،
این خرک می تواند به عنوان وتر مطلق محسوب شده و
بقیه خرک ها ( نغمات ) به نسبت ان برای دستگاه یا
اواز مورد نظر کوک شوند .
|
