| |
|
|
| |
 |
|
| |
تمبک |
|
از سازهای کوبه ایِ پوستی که بدنة آن بیشتر از چوب
ساخته می شود. انواع این ساز، با شیوه های
گوناگونِ اجرا، در کشورهای عربی و ایران و
افغانستان و ترکیه رایج است ( رجوع کنید به فروغ ،
ص 126ـ127).
 نام
این ساز در منابع به صورتهای تُمبَک ، تُبتَک ،
تُنبیک ، تنبوک ، دُنبک ، دُمبرک ، دُمبُلک ،
تُبنُک ، دُمبک ، خُنبَک و تینبَک نیز آمده است
(ملاح ، ص 184؛ فروغ ، ص 50؛ ستایشگر، ذیل «تنبک
»). امروزه آن را «ضرب » نیز می نامند، اما معلوم
نیست این نام از چه زمانی متداول شده است (ملاح ،
ص 192). به عقیدة ابوالحسن صبا (متوفی 1336 ش ؛
ذیل «تنبک »)، واژة تمبک از تُم (صدای ناحیة مرکزی
پوست ) و بَک (صدای ناحیة کناری پوست ) تشکیل شده
است . برخی این واژه را صورت تغییریافتة خُنبَک یا
خُمَک به معنای خُم کوچک می دانند (برای اطلاع
بیشتر رجوع کنید به ملاح ، ص 185ـ186).
قدیمترین متنی که در آن نام این ساز آمده ، یادگار
زَریران (تألیف حدود قرن ششم میلادی ؛ ص 25، سطر
26، ترجمة فارسی ، ص 51) است . در کتاب خسرو
قبادان و ریدک نیز دنبک زن در ردیف خنیاگران ذکر
شده است ( خسرو قبادان و ریدک وی ، ص 95). به
نوشتة فروغ (ص 120) تنبکِ دورة ساسانی ظاهراً شبیه
تنبکهای امروزی بوده است .
در قدیم بدنة تنبک را از چوب ، سفال و گاه فلز می
ساختند. امروزه برای ساخت آن از نئوپان و پلاستیک
نیز استفاده می کنند، اما بیشتر تنبکها از چوب
ساخته می شوند (حلمی ، مصاحبه مورخ تیر 1378).
بهترین نوع چوب برای آن ، چوبِ تنة کهنة درخت
گردوست که به اصطلاح سازندگان ساز، «سایه خواب »
شده و شیرة نباتی آن خارج شده باشد (در بارة
جزئیات ساخت تنبک رجوع کنید به ملاح ، ص 189،
191). اجزای تنبک عبارت اند از: دوره یا دهانة
بزرگ که روی آن پوست کشیده می شود، تنه ، نفیر یا
گلویی ، کالیبر یا دهانة کوچک (همان ، ص 191؛ رجوع
کنید به تصویر). تنه را گاه خاتم کاری می کنند و
گاه روی تنه شیارهایی می دهند تا هنگام نوازندگی ،
به کمک آنها صداهای مطلوب ایجاد شود.
برای نواختن تنبک ، پای چپ را جلوتر از پای راست و
کمی بالاتر قرار می دهند. اگر از زیرپایی استفاده
شود، پای چپ خودبه خود بالاتر قرار می گیرد. دست
راست را از آرنج خم می کنند و مچ راست را به
موازاتِ پوست ، روی تنبک می گذارند. مچ دست چپ
عقبتر از دهانة بزرگ و ساعد چپ روی دهانة بزرگ
تنبک قرار می گیرد. حرکت دستها روی تنبک باید راحت
و بدون انقباض باشد.
فنون اصلی نوازندگی تنبک عبارت اند از: پِلَنگ ،
ریزپلنگ ، ریز، ریز شلاقی ، پیش ریز، اشاره ،
ریزناخنی ، روچوب و گرفته . گاه نوازندگان استاد،
به فراخور معلومات و تجربة خود، فنهایی نیز ابداع
می کنند (حلمی ، همانجا).
در میان اهل فتوت و لوطیها، لوطیهای تنبک به دوش
دستة خاصی بودند که در اعیاد و جشنها به میان مردم
می رفتند و ساز می زدند (تحویلدار، ص 86). این ساز
در ورزش باستانی ایران جایگاه خاصی دارد و در
زورخانه ها برای تنظیم حرکات ورزشی و تشجیع و
ترغیب ورزشکاران به کار می رود (پرتو بیضایی ، ص
16؛ سپنتا، ص 86). تنبکِ تعلیم ، نوع کوچکی از این
ساز است که مخصوص آموزش به ورزشکاران مبتدی در
زورخانه است (حدادی ، ذیل «تمبک تعلیم »).
روح اللّه خالقی (بخش 1، ص 399) تنبک را پایة وزن
در موسیقی ایرانی می داند. به گفتة او، خوانندگانِ
با استعداد، اول با این ساز آشنا شده اند، سپس
وزنهای گوناگون را شناخته و ضمن نواختن تنبک از
عهدة خواندن نغمه های موزون برآمده اند.
در موسیقی امروز ایران ، تنبک به عنوان ساز تک
نواز و گروه نواز به کار می رود، ولی ابعاد تنبک
تک نواز با تنبک گروه نواز، که در ارکستر استفاده
می شود، تفاوت دارد.
نوازندة بزرگ معاصر، حسین تهرانی * (متوفی 1352 ش
)، در شیوه های موروثی تنبک نوازی ــ که تا اواخر
دورة قاجار رواج داشت ــ تغییرات کلی به وجود آورد
و روش امروزیِ تنبک نوازی ، حاصل کوششها و ابداعات
اوست . ابوالحسن صبا * نظام نت نویسی را برای تنبک
ابداع کرد و بعدها، نوازندگان دیگری ، نظامهای
متفاوتی برای نت نویسی تنبک ایجاد کردند. |
|
| |
|
|
|
|
|
